อานาปานสติ ตามศัพท์
อานะ (อัสสาสะ) ลมหายใจเข้า
อาปานะ (ปัสสาสะ) ลมหายใจออก
อานะ + อาปานะ อานาปานะ
สติ ความระลึก การกำหนดรู้
อานาปานสติ คือ การระลึกรู้ลมหายใจเข้า ลมหายใจออกในปัจจุบันแต่ละขณะ
อานาปานสติ โดยพฤตินัย
ถ้าเราระลึกถึงอะไรอยู่ ทุกลมหายใจเข้า ลมหายใจออก
ก็เรียกว่า อานาปานสติ ได้ทั้งนั้น
* เช่น ตัวลมหายใจก็ดี ความรู้สึกนึกคิดก็ดี อารมณ์ที่พอใจ ไม่พอใจ ดีใจ เสียใจ น้อยใจ หงุดหงิด กลัว โกรธ หรือหัวข้อธรรมะข้อใดข้อหนึ่งที่นำมากำหนด กระทำไว้ในใจ ใคร่ครวญ พินิจ พิจารณา เห็นอยู่ในใจ ทุกครั้งที่หายใจเข้า หายใจออก ก็เรียกว่า อานาปานสติ
* กำหนดลมหายใจขณะวิ่งเพื่อสุขภาพ ฝึกโยคะ รำมวยจีน หรือ ยืน เดิน นั่ง นอน ก็เรียกว่าอานาปานสติ
* สมถกรรมฐาน วิปัสสนากรรมฐาน สติปัฏฐาน 4 เมื่อปฏิบัติตามหลักอานาปานสติสูตร ก็เรียกว่า อานาปานสติ
__________
อรรถกถาพระสูตรแปล อัสสาสะว่าหายใจออก ปัสสาสะว่าหายใจเข้า (วิสุทธิ.2/58)
ส่วนอรรถกถาวินัย แปลกลับกัน อัสสาสะว่าหายใจเข้า ปัสสาสะว่าหายใจออก ในที่นี้แปลตามอรรถกถาพระวินัย
__________
สมัยหนึ่งที่พระพุทธองค์ทรงปลีกวิเวกออกจำพรรษาแต่พระองค์เดียว ครั้นออกพรรษาแล้ว ได้ตรัสในที่ประชุมสงฆ์ว่า “ถ้าพวกนักบวชในศาสนาอื่นถามว่า พระสมณโคดมอยู่จำพรรษา ด้วยธรรมข้อใดเป็นเครื่องอยู่โดยมาก พึงตอบว่า ทรงอยู่ด้วยสมาธิอันประกอบร่วมด้วยอานาปานสติ เมื่อภิกษุจะกล่าวธรรมอันเป็นเครื่องอยู่ของพระอริยเจ้าบ้าง พรหมบ้าง พระตถาคตบ้าง พึงกล่าวถึงสมาธิอันประกอบร่วมด้วยอานาปานสติว่าเป็นเครื่องอยู่ ภิกษุผู้ยังเป็นเสขะ ยังไม่บรรลุอรหัตตผล ภิกษุเหล่านี้ย่อมเจริญอานาปานสติ เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์ ย่อมเจริญอานาปานสติเพื่อความผาสุกในปัจจุบัน และเพื่อสติสัมปชัญญะฯ”
(สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค)
